วัดพายัพ (พระอารามหลวง)

วัดพายัพเป็นวัดโบราณประจำเมืองนครราชสีมา ตั้งอยู่ทางทิศพายัพของเสาหลักเมือง ซึ่งเป็นทิศที่ใช้ในการประกอบพิธีปราบข้าศึกศัตรูหมู่มารและล้างอาถรรพ์สิ่งชั่วร้ายต่างๆ หลังจากการสร้างเมืองนครราชสีมาเสร็จแล้ว จึงทรงโปรดเกล้าฯให้สร้างวัดขึ้นไว้ประจำทิศกำแพงเมืองเก่า เพื่อให้ประชาชนได้อยู่ใกล้ชิดกับวัด จะได้ร่วมกันทำนุบำรุงวัดไว้เป็นที่พึ่งทางจิตใจเพราะชาติศาสนาและพระมหากษัตริย์อยู่คู่กันมาโดยตลอดทุกยุคสมัย เมื่อประชาชนอยู่รวมกันเป็นปึกแผ่นเป็นอันดีแล้วก็จะช่วยปกป้องรักษาบ้านเมืองเอาไว้ได้ด้วย ดังนั้น วัดที่ตั้งอยู่ทางด้านทิศพายัพของเสาหลักเมือง จึงทรงโปรดเกล้าฯให้ตั้งชื่อวัดประจำทิศนี้ว่า "วัดพายัพ"

          วัดพายัพก่อตั้งวัดเมื่อวันที่ - เดือน - พ.ศ. 2220 ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา เมื่อ พ.ศ. 2240 เขตวิสุงคามสีมา กว้าง 21 เมตร ยาว 29 เมตร และได้รับพระราชทานวิสูงคามสีมาอีกครั้ง เมื่อวันที่ 25 มิถุนายน พศ. 2539 เขตวิสุงคามสีมา กว้าง 42 เมตร ยาว 66 เมตร ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา แม้ในภายหลังจะมีการขอให้เปลี่ยนจากชื่อวัดพายัพให้เป็นชื่ออื่นแต่ทางการก็ไม่ยินยอมให้เปลี่ยนเพราะต้องการรักษาประวัติศาสตร์เอาไว้ เนื่องจากวัดพายัพเป็นวัดที่พระมหากษัตริย์ทรงโปรดเกล้าฯให้สร้างขึ้นสันนิษฐานว่าคงจะมีฐานะเป็นพระยาวามหลวงมาแต่แรก แต่เนื่องจากไม่ปรากฎหลักฐานว่ามีการสถาปนาให้วัดพายัพเป็นพระอารามหลวง จนมาถึงช่วงราชวงศ์ กรุงศรีอยุธยาสิ้นสุดลงเปลี่ยนมาเป็นกรุงธนบุรีและราชวงศ์จักรี จึงอาจจะเป็นสาเหตุหนึ่งให้วัดพายัพต้องขาดสถานะภาพจากวัดหลวงเป็นวัดราษฎร์เรื่อยมาจนกระทั่งปี พ.ศ. 25551 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชมหาราช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนายกวัดพายัพจากวัดราษฎร์ขึ้นเป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดสามัญ เมื่อวันที่ 29 มิถุนายน พ.ศ. 25551 ตรงกับวัน อาทิตย์ แรม 11 ค่ำ เดือน 7 ปีชวด เนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 80 พรรษา วันที่ 5 ธันวาคม 2550 และเป็น 1 ใน 9 วัดทั่วประเทศที่ได้รับโปรดเกล้าเป็นพระอารามหลวงเฉลิมพระเกียรติ โดยสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ ประกาศเมื่อวันที่ 29 มิถุนายน พ.ศ. 25561 ประกาศในราชกิจจานุเบกษา ฉบับประกาศหัวไป เล่มที่ 125 ตอนพิเศษ140 ง วันที่ 20 สิงหาคม 2551